تاریخ عقاید سیاسی: افلاطون

سیر عالم چنان است که باید به قدرت عقل و خرد حیات خود را ادامه دهیم و در خلال زندگی، از تجارب اندیشمندان و زنان و مردانی که به فرهنگ و تمدن بشری شکل دادهاند نیز استفاده کنیم. بدین ترتیب دانشپژوهان علوم سیاسی با چنین چشم اندازی با اندیشههای سیاسی غرب آشنا شده و به کاوش در آثار دانشمندان این حوزه میپردازند. آشنایی با تفکر فلاسفه بزرگ از جمله افلاطون و بررسی راههای ارائه شده این دانشمندان از اهداف آشنایی با اندیشههای سیاسی غرب است.

افلاطون حدود ۴۲۷ سال پیش از میلاد در آتن به دنیا آمد. تولد او مصادف با دورانی بود که هرکدام از شهرهای یونان باستان از نظر سیاسی مستقل و بر سرنوشت خود حاکم بودند. افلاطون در جوانی با سقراط آشنا شد و تحت تأثیر عمیق او قرار گرفت. چنان که در آثار خود تصویری روشن از شخصیت فکری سقراط ترسیم کرده است. سقراط در حدود ۴۶۹ سال پیش از میلاد به دنیا آمد و روش مشهور او در مباحثه، دیالکتیک بود. در سال ۳۹۹ پیش از میلاد، سقراط که هفتاد ساله بود به جرم انکار خدایان رسمی کشور به محاکمه کشانده شد. سقراط از روش زندگانی خویش دفاع کرد اما دادگاه او را به مرگ و نوشیدن جام زهر شوکران محکوم کرد. در آثار قلمی افلاطون، اندیشه های سقراط به شکل گفتگوهای جدلی که میان وی و مباحثه کنندگان صورت گرفته، منعکس گردیده است. عقیده سقراط این بود که تنها دانایی بشر که می توان به حقیقت علمش نامید، علم به جهل خود است و کشف مهم افلاطون این بود که انسان به کمک روش های صحیح می تواند دانایی و علم خود را از وادی جهل خارج کند. بر این اساس آکادمی افلاطون به عنوان اولین مکتب فلسفی در حومه آتن تشکیل شد. پس از پنجاه سال، مدرسه ارسطو در لیسیوم تأسیس گردید و سی سال پس از آن، مکتب اپیکور و رواقیون نیز به وجود آمد. هدف اصلی آکادمی افلاطون این بود که به صورت کارگاهی برای ایجاد و تولید علم سیاست درآید. در مجموع فلسفه سیاسی افلاطون از چهار رساله وی جمع آوری شده است:

۱. کتاب سوفیست - پولی تیکوس: موضوع بحث آن این است که دموکراسی بهتر است یا استبداد.

۲. کتاب جمهوری: هدف این کتاب آن است که عدالت حقیقی را به وسیله شرح یک دولت ایده آل یا مدینه فاضله جستجو و مجسم نماید. در این کتاب نظریات افلاطون درباره سیاست مندرج و مسائلی از جمله حقوق زنان و تربیت آزاد آمده است.

۳. کتاب در باب قوانین و ملحقات و متفرعات آن.

۴. کتاب موسوم به زمامدار.

سرآغاز گفتار افلاطون در رساله جمهوریت، مسأله عدل است. یونانیان، هم صفت دادرس بی طرف و هم خویشتن داری را مصداق عدل می دانستند یعنی عدل را در آن واحد به دو معنای درست کاری شخصی و اجتماعی می گرفتند. عدل به این معنی در مرکز و محور مباحث فلسفه سیاسی قرار دارد. عدالت در نظر افلاطون عبارت از نوعی استعداد در انسان است که جلوی انگیزه های وی را که طالب منافع خصوصی هستند، می گیرد. از عقاید بنیانی افلاطون یکی این است که عدالت جزئی از فضایل انسانی است. افلاطون چهار صفت اساسی را که سازنده فضیلت انسانی هستند بدین شرح نام می برد: خرد، شجاعت، اعتدال و عدالت. افلاطون عدل را به عنوان یکی از فضایل چهار گانه ای که نزد یونانیان ارجمند بود در نظر می گیرد و سه فضیلت دیگر فرزانگی، شجاعت و خویشتن داری یا انضباط است. در نظر افلاطون عدالت نه تنها جزئی از فضایل بشری است بلکه در عین حال خصیصه ای است در وجود مردمان که آن ها را مستعد برقرار کردن روابط سیاسی با یکدیگر به منظور تشکیل جامعه ای سیاسی می سازد. بکسان داشتن اثر عدالت در تربیت درونی بشر و در اجتماعی کردن او، اساسی ترین اصل در فلسفه سیاسی افلاطون است. سوفسطاییان نیز تصدیق می کردند که عدالت، برای به وجود آمدن یک اجتماع سیاسی و برای حفظ و بقای آن اجتماع ضرورت حیاتی دارد. اما در اندیشه تراسیماخوس شکل های مختلف حکومت با توجه به منافعی که اعضای آن دارند باعث می شود که حکام جامعه قوانین وضع شده را که در جهت تأمین منافع خود آن ها درست شده است به نام عدالت تحویل اتباع کشور دهند و به همین دلیل عدالت را چیزی جز منافع حکومت نمی داند. بر این اساس در نظر افلاطون وظیفه حکمران سیاسی مضاعف است: یکی حفظ تشکیلات جامعه و دیگری رساندن شهروندان به درجه ای از کمال که چیزی نیست جز پروراندن فضایلی در وجود اتباع کشور که به حکم طبیعت، استعداد پذیرفتنش را دارند. افلاطون اشاره می کند پیش از پذیرفتن هر قانونی آن را به محک عقل سلیم بزنید و مطمئن بشوید که نویسندگانش آن را فقط به این منظور که احساسات شما را بفریبند و به سوی کسب سود و تأمین ثروت منحرف سازند، ننوشته باشند. به عقیده افلاطون احترام گذاشتن به قوانین ساخته فکر بشر، موقعی که صحت آنها دیگر به دلیل و برهان عقلی متکی نیست، از روحیه خرافی شهروندانی که از آن قوانین اطاعت می کنند خبر می دهد.